Marta Miś, Znalezione – zmontowane – odzyskane

Wszystko już było – to postmodernistyczne zdanie-wytrych często używane jest, kiedy próbuje się opisywać współczesną kulturę. Cytat, powtórzenie, reinterpretacja od lat są strategiami stosowanymi przez twórców, którzy w nowych kontekstach pokazują idee, dzieła czy obrazy doskonale znane. Projekt The Dump – recycling myśli  z  jednej strony jest odpowiedzią na istniejące w sztuce współczesnej zjawiska, z drugiej – odnosi się do kultury nadmiaru, nadprodukcji myśli i obrazów, wykorzystując do tego medium powszechnie dostępne, internet. Zaproponowane przez Maurice Benayoun składowisko idei daje otwarty dostęp do swoistych surowców wtórnych sztuki, z których mogą powstać rzeczy nowe. W tej perspektywie bliski idei “The Dump” wydaje się found footage jako recycling filmowych obrazów.

Technika tworzenia filmów z fragmentów dzieł innych autorów znana jest od  lat 20. XX wieku (Dżiga Wiertow, Esfir Shub, Joseph Cornell). Będący domeną kina eksperymentalnego found footage jest równie chętnie wykorzystywany w filmie dokumentalnym, a od lat 90. przeżywa prawdziwy renesans jako ważny środek wyrazu artystów sztuk wizualnych. W dobie mediów elektronicznych inspiracją dla twórców są nie tylko obrazy wywodzące się z kina, lecz również materiały telewizyjne czy reklamy. Twórcy found footage czerpiąc  z mnogości i rozmaitości masowo produkowanych obrazów, kreują filmy oryginalne, nowatorskie formalnie, a ich prace mają często charakter krytyczny – tak wobec medium, jak i szeroko pojętej kultury wizualnej.

Różnorodność filmów found footage oraz powodów, dla których powstają, jest wielka. Ciekawym wątkiem wydaje się autotematyzm, czyli odniesienie bezpośrednio do materii kina. Od ponad 100 lat kadry filmowe funkcjonują w przestrzeni popkultury, stając się elementem pamięci zbiorowej. Nie trzeba znać “Casablanki”, by wspólne zdjęcie Ingrid Bergman i Humphreya Bogarta skojarzyć z tym klasycznym melodramatem. Zaś trampa z czarnym wąsikiem rozpoznać jako Charliego Chaplina. Ale dla wielu autorów spod znaku found footage sięganie po filmową klasykę wynika także z fascynacji kinem i jego historią.

Miłość do kina była punktem wyjścia dla twórców francuskiej Nowej Fali.  Jako kinofile (termin kinofilia, tłumaczenie oryginalnego cinéphilie, wprowadził w polskim piśmiennictwie Tadeusz Lubelski [1]) przesiadywali w paryskiej Filmotece, „pochłaniając” filmy. Naturalną konsekwencją ich pasji i filmowej erudycji były świadome nawiązania do istoty medium – poprzez gry z konwencjami, jak i strategie autotematyczne. Przypomnienie nowofalowców w kontekście found footage wydaje się zasadne również ze względu na słynnego przedstawiciela tej grupy, Jeana-Luca Godarda, który z kolażu, montowania filmów-esejów z obrazów już istniejących,  uczynił swój autorski „charakter pisma”. Przykładem found footage’u, który wyrasta z kinofilskiej fascynacji jest esej filmowy Claudia Pazienzy “Archipelagi celuloidu” (“Archipels Nitrate”, 2009). Punktem wyjścia dla włoskiego reżysera stał się film w swojej materialnej formie – jako obraz utrwalony na celuloidowej taśmie, która niszczeje w miarę upływu czasu. Montując fragmenty filmów – od kina niemego, poprzez dzieła nowofalowe, do filmów eksperymentalnych – Pazienza rozważa fenomen nietrwałości materiału i trwałości zakorzenionych w naszej pamięci obrazów filmowych.

Poszukiwania inspiracji w filmach archiwalnych, wygrzebywanie obrazów ze „śmietnika kinematografii” może być i lekcją historii kina, i nieskrępowaną zabawą filmowymi gatunkami. Pełnometrażowy found footage Craiga Baldwina “Mock up on Mu” (2009) odwołuje się do kina science fiction. Bazując na fragmentach filmów s.f. od lat 40. do 70., Amerykanin tworzy szaloną, choć spójną, opowieść o kolonii na planecie Mu. Obrazy kosmicznych podróży, dalekich planet i obcych cywilizacji mieszają się z okultystycznymi teoriami. Baldwin bawi się cytatami, popkulturowymi kliszami, zbliżając się tym samym do strategii postmodernistycznych.

W przypadku dzieł austriackiego twórcy Gustava Deutscha found footage pozwala na dekodowanie ukrytych wzorców kulturowych zakorzenionych w kinie. Punktem wyjścia dla “FILM TO. dziewczyna i pistolet” (“FILM IST. a girl and a gun”, 2009) była maksyma Godarda, że „wszystko, czego potrzeba do zrobienia filmu, to dziewczyna i pistolet”. Deutsch z setek fragmentów przedwojennych obrazów – romansów, filmów pornograficznych czy propagandowych – montuje kolaż, który pokazuje ukryte w kinie toposy: pożądanie, seks i przemoc. „Dziewczyna i pistolet”, nieodłączne figury filmowej ikonografii, w ujęciu Austriaka są częścią krytycznej analizy medium i jego kulturotwórczej siły.

Podobnie krytyczny wymiar mają krótkie filmy found footage Martina Arnolda. Od lat austriacki artysta dekonstruuje klasyczne filmy hollywoodzkie, wydobywając poprzez zastosowany przez siebie montaż ich utajone sensy. Dla Arnolda inspiracją staje się kilkunastosekundowa scena, jak w “Pièce touchée” (1989) czy w “Passage à l’acte” (1993, z klasycznej adaptacji “Zabić drozda” z Gregorym Peckiem) lub  pojedyncze, zmiksowane ujęcia z filmów o nastolatkach z Mickeyem Rooneyem i Judy Garland (“Alone. Life Wastes Andy Hardy”, 1998). Poprzez  technikę powielania i ponownego sklejania klatek filmowych, powtarzanie ruchu,  dźwięku, zapętlenia obrazu artysta zakłóca spójność czasu i przestrzeni właściwą dla hollywoodzkiego stylu zerowego. Efekt końcowy zbliża filmowe dzieła Arnolda do opartych na samplingu utworów muzycznych, przypominając wizualno-dźwiękowy scratch.

Found footage jako technika powtórnego wykorzystania gotowych obrazów wydaje się idealnie wyrażać ducha współczesności. Z jednej strony czerpie z dorobku mediów wizualnych (kino, telewizja, filmy amatorskie, fotografia, reklama), z drugiej – wkłada istniejące  obrazy w nowe konteksty, analizuje je poprzez doświadczenia współczesne. Pozwala także artystom na swobodę eksperymentowania z możliwościami medium. Zużyty, znaleziony materiał filmowy zyskuje drugie życie.


[1] Tadeusz Lubelski, Nowa Fala. O pewnej przygodzie kina francuskiego, Kraków 2000.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: